Oskar Kokoschka - Rozpruwacz dusz

Przełom wieku XIX i XX miał ogromne znaczenie dla artystycznego środowiska wiedeńskiego. Schyłek wieku niósł w sobie kulminację Jugendstilu. Zmuszając młodą generację artystów do twórczych poszukiwań, ok. 1900 roku Wiedeń kształtuje się na jeden z najbardziej istotnych centrów sztuki awangardowej.

Głównymi nazwiskami tej wyrafinowanej i niekiedy wręcz perwersyjnej kreatywności są: FREUD, WITTGENSTEIN, MAHLER, a w wiedeńskiej plastyce słynna trójca: KLIMT, SCHIELE i właśnie KOKOSCHKA.

Przełom wieku XIX i XX miał ogromne znaczenie dla artystycznego środowiska wiedeńskiego. Schyłek wieku niósł w sobie kulminację Jugendstilu. Zmuszając młodą generację artystów do twórczych poszukiwań, ok. 1900 roku Wiedeń kształtuje się na jeden z najbardziej istotnych centrów sztuki awangardowej.

Głównymi nazwiskami tej wyrafinowanej i niekiedy wręcz perwersyjnej kreatywności są: FREUD, WITTGENSTEIN, MAHLER, a w wiedeńskiej plastyce słynna trójca: KLIMT, SCHIELE i właśnie KOKOSCHKA. Jak napisał w roku 1917 w "Literarische Gesellschaft" Albert Ehrenstein:

"... gdyby trzeba było zaszeregować go do jakiejś grupy,

należałoby ją najpierw utworzyć : - EKSPLOZJONISTA.

Tworzy z potrzeby ? podążając za własnym instynktem."

Oskar Kokoschka przychodzi na świat 1 marca 1886 roku w miasteczku Pochlarn nad Dunajem, jako syn praskiego złotnika. Dzieciństwo spędza w Wiedniu. Jest niezłym uczniem ? to dzięki stypendium ma możliwość, po zrobieniu matury, studiować w wiedeńskiej KUNSTGEWRBESCHULE. Młody Oskar zapisuje się na wydział malarski, lecz program kształcenia obejmuje przede wszystkim techniki graficzne, które artysta opanowuje do perfekcji.

Kokoschka wkrótce staje się ogniwem pośrednim, łączącym eksperymenty Jugendstilu z dojrzałą już sztuką ekspresjonizmu. Widać to we wczesnych rysunkach artysty, w których poetycka twórczość przeplata się z osobistymi, mocnymi refleksjami. W jego kruchych, delikatnych chłopięcych i dziewczęcych postaciach objawia się jakiś transcendentalny rys, szczególny wdzięk owiany tajemnicą odosobnienia i milczenia.

Rysunek zawsze był dla Kokoschki czymś więcej niż sztuką pomocniczą wobec malarstwa, był autonomicznym odłamem twórczości, niczym pierwszy zapis, pierwsza notatka artysty... Traktował go jako bogatszy i pełniejszy sposób oddziaływania na wyobraźnię i artystyczną pomysłowość.

Już wówczas ujawnia się jego zamiłowanie do wielkoformatowych litografii, plakatów i ilustracji seryjnych. Tak więc w roku 1907 opierając się na studiach do aktów, Kokoschka na zlecenie Wiener Werkstatte ilustruje zbiór baśni ? Die Traumenden Knaben?. Odwraca się w ten sposób od Jugendstilu. Ilustracje do tych baśni dedykuje Klimtowi, natomiast nieco późniejszy plakat do dramatu ?Morder, Hoffnung der Frauen? ? Loosowi. Ilustracje do tegoż dramatu przepełnia orgiastyczna wręcz gwałtowność i mnóstwo deformacyjnych przerysowań, co jest znamienne dla tego okresu twórczości Kokoschki.

W roku 1910 Oskar osiedla się w Berlinie, w którym to zostaje współpracownikiem Herwartha Waldena, wydającego ?Der Sturm?. Tak wydawca mówił o Kokoschce:

?Malarz maluje to, co widzi swymi najbardziej wewnętrznymi oczyma. (...) Każde wrażenie z zewnątrz staje się dla niego wypowiedzią od wewnątrz?

W 1911 roku wraca do Wiednia, by do roku ?12 uczyć się w Szkole Rzemiosła Artystycznego. Wówczas też pojawiają się w sztuce Oskara tematy religijne, które kojarzone są z Almą Mahler, z którą to Oskar rozpoczyna związek. Alma ? córka Jakoba Schindlera, w 1902 poślubiła Gustava Mahlera, który umarł w 1911, czyli w roku w którym Kokoschka poznał jej ojczyma, Carla Molla.

Związek Oskara z wdową budził liczne zastrzeżenia, głownie ze względu na niebezpieczeństwo, jakie dostrzegali jego przyjaciele w tym ekstatycznym związku, który pochłaniał malarza bez reszty. Jednocześnie Alma w niezwykły sposób inspirowała Kokoschkę. Zaczął on nawet podzielać matriarchalne poglądy Bachofena i nadał rysy Almy wszystkim kobiecym postaciom, które uosabiają dominację i triumf kobiety.

W roku 1913, pod wyraźnym wpływem Mahlerowej powstają litografie do poematu ?Der gefesselte Kolumbus?, powstaje również portret Almy i Oskara. W 1914 kończy się ich związek, co nie pozostaje bez echa w twórczości Kokoschki. Obrazy ?Burza?, czy ?Frau in Blau? łączą się bezpośrednio z osobą ukochanej. Ważnym epizodem jest historia lalki, którą po rozstaniu z Almą zamówił artysta u modystki, Herminy Moos. Wygląd lalki oparty był na wyglądzie ukochanej artysty i choć nie spełniła do końca oczekiwań twórcy, to długo, długo traktował ją jak swoją ?towarzyszkę? ? zabierał ją na spacery, zasiadał z nią w loży Opery Drezdeńskiej. Kukła była fetyszem, symbolizującym zerwany związek, pomocą w odzyskaniu równowagi po utracie miłości. Wreszcie, podczas jednej z libacji Kokoschka rozbił lalce głowę i wyrzucił ją przez okno, co wyzwoliło go od niszczącej namiętności.

Po wybuchu wojny malarz zgłosił się na ochotnika do służby wojskowej i w walkach na froncie wschodnim został ciężko ranny. W czasie rekonwalescencji w Dreźnie uzupełnił swój dramat ?Hiob? czternastoma ilustracjami.

W 1919 roku obejmuje on profesurę w Drezdeńskiej Akademii Sztuki, lecz porzuca to stanowisko cztery lata później, po czym osiedla się w Paryżu, a potem podróżuje po Europie, Afryce, Bliskim Wschodzie. W tym czasie powstają jego rysunki krajobrazowe, widoki miast, wybitne portrety wielu osobistości.

W ?33 roku wraca do Wiednia, by już rok później przenieść się do Pragi, z powodu zagrożenia związanego z poglądami. Poznaje tam swą późniejszą żonę ? Oldę Palkovską.

Trzy lata później następuje pierwsza wielka retrospektywa twórczości Kokoschki, podczas gdy w tym czasie w Niemczech następuje konfiskata 417 prac artysty, po czym niektóre z nich zostają wystawione na monachijskiej wystawie ?Sztuka Zwyrodniała?.

Czas wojny jest wyjątkiem z życia Oskara i Oldy. W ?38 uciekają z Pragi przed wojskami okupacyjnymi i przeczekują wojnę w Londynie. Po wojnie i dramatycznych przeżyciach z nią związanych, wracają do dawnego trybu życia ? znów podróżują. W ?53 roku osiedlają się w Villenueve nad Jeziorem Genewskim.

Talent twórczy Kokoschki wciąż poszukiwał nowych, innych środków wyrazu. Niecierpliwy i wiecznie nieusatysfakcjonowany artysta czuł potrzebę poddawania się procesowi kształcenia i odkrywania. Po 1949 roku Oskar udziela wywiadu w radio, w którym mówi o sobie:

?Spośród malarzy światowych jestem jedynym, który może

powiedzieć o sobie: NIE JESTEM MISTRZEM, ŻADEN ZE

MNIE MAESTRO ? JESTEM TYLKO WIECZNYM POCZĄTKUJĄCYM?

Nie zmienia to faktu, że marzący o zawodzie chemika artysta, wraz z twórcami grup ?Die Brucke?, ?Der blaue Reiter?, francuskimi fowistami, Rouaultem a wcześniej z Munchem wytyczał drogę ekspresjonizmowi. Był zafascynowany twórczością van Gogha, Klimta oraz sztuką Dalekiego Wschodu.

Jego malarstwo charakteryzuje własne cierpienie i rozdarcie wewnętrzne. Płótna pokrywał siecią pryzmatycznie skomponowanych linii i płaszczyzn barwnych, używając koloru jako wyraźnego nośnika ekspresji. Kolorystyka była dla Kokoschki bardzo ważnym elementem. Czas jego drezdeńskiej rekonwalescencji, ?zbierania? się po stracie ukochanej i ranach odniesionych na froncie, to czas nerwowych pociągnięć pędzla i przytłumionych kolorów, charakteryzujących jego prace.

Jego obrazy, jak i rysunki znamionuje kruchość barw i form, są zbliżone do postimpresjonizmu, a jednak osobliwe. Twarze i dłonie jego postaci są odbiciem duchowej sylwetki malowanej osoby. Albert Ehrenstein nazwał Oskara ?rozpruwaczem dusz, który malując dłoń i głowę, odsłania w niesamowity sposób szkielet duchowy osób portretowanych. Ten rodzaj okrutnej psychotomii można porównać z wiwisekcją?.

Prócz portretów zdarzało się Kokoschce malować obrazy pejzażowe, jak np. Krajobraz Dent du Midi. Ukazują one wyraźny stosunek Oskara do przestrzeni i materii: nawet w górskich pejzażach nie ma ograniczeń, roślinność, góry i niebo przenikają się. Światło nie pada zwykle na powierzchnię danego obiektu, raczej z niego wychodzi.

Nieszczęśliwa miłość, przeżycia wojenne kierują Kokoschkę w stronę samotności; pragnie on izolować się od ?odstręczającej rzeczywistości?, wyzwolić się od niej i zapomnieć o niepowodzeniach życiowych. Równocześnie jednak nadal pragnie pozostać sobą i publicznie demonstrować swe halucynacje i wizje wyrażające konflikty międzyludzkie. Zestawia ze sobą miłość i nienawiść.

Kokoschka umiera tydzień przed ukończeniem 94. roku życia ? 22. lutego 1980 roku. Pod koniec życia cieszył się ogromnym uznaniem, otrzymując liczne tytuły i wyróżnienia. Jego burzliwe, pełne namiętności życie pozostawiło po sobie ogromny dorobek.

? Joanna Pluta

Na podstawie ?Oskar Kokoschka. Wczesne lata.? S.Sabarsky?ego, Kraków 1994.

(fot. promethidion.pl)